پژوهشگران دانشگاه فنی وین (TU Wien) در اکتبر ۲۰۲۶ از ساخت نمونهای عملیاتی از ساعت هستهای خبر دادند که با استفاده از پاسخ هستههای توریم-۲۲۹، فرکانس لیزر را بهطور خودکار پایدار نگه میدارد. این دستاورد گامی مهم در توسعه ابزارهای دقیق اندازهگیری زمان است؛ هرچند نمونه ساختهشده هنوز از دقیقترین ساعتهای اتمی نوری امروزی دقیقتر نیست.
اهمیت این فناوری به شیوه متفاوت آن برای سنجش زمان برمیگردد. درحالیکه ساعتهای اتمی متداول بر تغییرات انرژی الکترونها تکیه دارند، ساعت هستهای از گذارهای انرژی در هسته اتم بهره میگیرد. پژوهشگران امیدوارند این رویکرد در آینده به اندازهگیریهای دقیقتر و بررسی حساستر قوانین بنیادی طبیعت کمک کند.
ساخت چنین ابزاری حاصل پیوند چند حوزه علمی، از فیزیک هستهای و نورشناسی تا علم مواد است. این دستاورد همچنین نشان میدهد که پژوهش در علوم پایه چگونه میتواند زمینهساز فناوریهای نو شود؛ مسیری که شناسایی و پرورش ایدههای خلاقانه در «جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان» نیز بر آن تأکید دارد.
ساعت هستهای چیست و چه تفاوتی با ساعت اتمی دارد؟
ساعتهای اتمی از دقیقترین ابزارهای اندازهگیری زمان هستند. این ساعتها با استفاده از تغییرات انرژی الکترونهای اتم کار میکنند. وقتی الکترون از یک حالت انرژی به حالت دیگری میرود، اتم نور را در فرکانس مشخصی جذب یا منتشر میکند. این فرکانس میتواند بهعنوان مرجعی دقیق برای اندازهگیری زمان استفاده شود.
ساعت هستهای هم بر همین اصل استوار است، اما بهجای الکترونها از تغییرات انرژی در هسته اتم استفاده میکند. هسته نیز حالتهای انرژی متفاوتی دارد و در شرایط مناسب میتوان با تاباندن نور لیزر، آن را از یک حالت به حالت دیگر منتقل کرد. اندازهگیری دقیق این گذار به پژوهشگران امکان میدهد فرکانس لیزر را تنظیم و از آن برای پایدار نگهداشتن ساعت استفاده کنند.
اما چرا دانشمندان به سراغ هسته اتم رفتهاند؟ هسته اتم در مقایسه با کل اتم بسیار کوچکتر است و گذارهای انرژی هستهای میتوانند در برابر برخی اختلالهای محیطی حساسیت کمتری داشته باشند. این ویژگی از نظر نظری، ظرفیت بالایی برای ساخت ساعتهای دقیقتر فراهم میکند؛ هرچند دستیابی به چنین دقتی به کیفیت سامانه، روش اندازهگیری و کنترل عوامل محیطی نیز بستگی دارد.
بااینحال، این تفاوت به معنای دقیقتر بودن قطعی ساعت هستهای نیست. دقت و پایداری هر ساعت به عوامل مختلفی، از جمله ویژگیهای گذار انرژی، کیفیت لیزر، شرایط محیطی و روش اندازهگیری بستگی دارد. به همین دلیل، ساعتهای هستهای هنوز در مرحله توسعهاند و عملکرد آنها باید با دقیقترین ساعتهای اتمی موجود مقایسه شود.
چرا توریم-۲۲۹ برای ساخت ساعت هستهای اهمیت دارد؟
یکی از چالشهای ساخت ساعت هستهای، پیدا کردن گذار انرژیای است که بتوان آن را با دقت کافی اندازه گرفت. بسیاری از گذارهای هستهای به انرژی زیادی نیاز دارند و نمیتوان آنها را بهسادگی با لیزرهای معمولی تحریک کرد. توریم-۲۲۹ از این نظر ویژگی کمنظیری دارد: یکی از گذارهای انرژی هسته آن انرژی بسیار پایینی دارد و میتوان آن را با نور فرابنفش خلأ تحریک کرد. در نمونه دانشگاه فنی وین، پژوهشگران از لیزری با طول موج حدود ۱۴۸ نانومتر استفاده کردند تا این گذار را بررسی کنند. همین ویژگی، توریم-۲۲۹ را به گزینهای مهم برای توسعه ساعتهای هستهای تبدیل کرده است.
در نمونه ساعت هستهای دانشگاه فنی وین، هستههای توریم-۲۲۹ درون بلوری از فلورید کلسیم قرار گرفتهاند. پژوهشگران نور لیزر فرابنفش را به این بلور میتابانند و میزان جذب نور را اندازه میگیرند. تغییرات جذب نشان میدهد که فرکانس لیزر تا چه اندازه به فرکانس گذار هستهای نزدیک است. این اطلاعات برای تشخیص انحراف فرکانس و تنظیم خودکار لیزر به کار میرود.
اما چرا این موضوع اهمیت دارد؟ برای ساخت ساعت هستهای، فقط شناسایی یک گذار انرژی کافی نیست؛ پژوهشگران باید بتوانند آن را بهطور قابلاعتماد تحریک کنند و پاسخ هستهها را با دقت اندازه بگیرند. انتخاب توریم-۲۲۹ و قرار دادن آن در یک بلور مناسب، بخشی از راهحل این چالش است.
این دستاورد حاصل پیوند چند حوزه علمی است: فیزیک هستهای برای شناخت حالتهای انرژی، فناوری لیزر برای تحریک هستهها و علم مواد برای فراهمکردن محیط مناسب. چنین ترکیبی نشان میدهد که پیشرفت در ساخت ساعت هستهای به همکاری میان رشتههای مختلف وابسته است.
ساعت هستهای وین چگونه زمان را اندازه میگیرد؟
برای اینکه ساعت هستهای بتواند زمان را با دقت اندازه بگیرد، باید فرکانس لیزر آن بهطور پایدار تنظیم شود. فرکانس نشان میدهد موج نور در هر ثانیه چند بار نوسان میکند. وقتی فرکانس لیزر با گذار انرژی هستههای توریم-۲۲۹ هماهنگ باشد، این هستهها نور را جذب میکنند و پاسخ آنها به دستگاه امکان میدهد میزان هماهنگی را بررسی کند.
اگر فرکانس لیزر کمی از مقدار مناسب فاصله بگیرد، میزان جذب نور تغییر میکند. سامانه با اندازهگیری این تغییر، انحراف فرکانس را تشخیص میدهد و آن را اصلاح میکند. این فرایند که «بازخورد» نام دارد، کمک میکند فرکانس لیزر در نزدیکی مقدار مورد نظر باقی بماند.
به بیان ساده، هستههای توریم نقش مرجع فرکانسی را دارند و دستگاه با بررسی پاسخ آنها، فرکانس لیزر را تنظیم میکند. در آزمایش دانشگاه فنی وین، برای بررسی عملکرد سامانه، یکی از زیرهارمونیکهای تابش لیزر بهطور پیوسته با یک ساعت اتمی یونی مبتنی بر ایتربیوم نیز مقایسه شد. این فرایند به پژوهشگران امکان داد پایداری فرکانس و عملکرد ساعت هستهای را ارزیابی کنند.
پژوهشگران دانشگاه فنی وین عملکرد این سامانه را در بازهای بیش از ۲۴ ساعت نشان دادند. اهمیت این نتیجه در آن است که گذار انرژی هستهای توانسته در یک سامانه عملیاتی برای پایدارسازی فرکانس لیزر به کار گرفته شود؛ گامی مهم در مسیر توسعه ساعتهای هستهای دقیقتر.
دقت ساعت هستهای چقدر است؟
بر اساس گزارش دانشگاه فنی وین، ناپایداری نسبی فرکانس نمونه اولیه ساعت هستهای این دانشگاه در اندازهگیریهای بلندمدت، طی حدود یک روز به مرتبه 15-۱۰ نزدیک شده است. برای درک بهتر بزرگی این عدد، میتوان آن را بهطور تقریبی با خطایی در حدود یک ثانیه طی ۳۰ میلیون سال مقایسه کرد. البته این فقط یک تشبیه برای توضیح مقیاس عدد است و به معنای آزمایش ساعت در چنین بازهای نیست.
پایداری فرکانس و دقت اندازهگیری دو مفهوم متفاوتاند. پایداری نشان میدهد فرکانس ساعت در طول زمان تا چه اندازه ثابت میماند، درحالیکه دقت به میزان نزدیکی مقدار اندازهگیریشده به مقدار مرجع مربوط است. نمونه ساختهشده در وین هنوز از نظر عملکرد کلی با دقیقترین ساعتهای اتمی نوری رقابت نمیکند. اهمیت این دستاورد در آن است که امکان پایدارسازی فرکانس لیزر با استفاده از گذار انرژی هستهای را در یک سامانه عملیاتی نشان داده است.
برای روشنتر شدن تفاوت این دو فناوری، جدول زیر ویژگیهای اصلی ساعت اتمی نوری و نمونه ساعت هستهای وین را مقایسه میکند.
| ویژگی | ساعت اتمی نوری | ساعت هستهای وین |
| مرجع فرکانسی | گذارهای انرژی الکترونها | گذار انرژی هسته توریم-۲۲۹ |
| سازوکار | اندازهگیری گذارهای الکترونی با لیزر | تنظیم فرکانس لیزر با استفاده از پاسخ هستهها |
| وضعیت فناوری | فناوری توسعهیافته با نمونههای بسیار دقیق | نمونه عملیاتی اولیه و در حال توسعه |
| هدف پژوهش | بهبود دقت و پایداری اندازهگیری زمان | توسعه ساعتهای هستهای با پایداری و دقت بالاتر |
به این ترتیب، ساعت هستهای هنوز جایگزین ساعتهای اتمی نشده است؛ اما گامی مهم در مسیر توسعه نسل تازهای از ابزارهای دقیق اندازهگیری زمان به شمار میرود.
کاربردهای ساعت هستهای در آینده چیست؟
ساعت هستهای هنوز در مرحله توسعه است، اما قابلیت آن برای پایدارسازی فرکانس لیزر میتواند در آینده به پیشرفت اندازهگیریهای دقیق، آزمایشهای بنیادی فیزیک و برخی فناوریهای وابسته به زمانسنجی دقیق کمک کند.
- اندازهگیری دقیقتر زمان و فرکانس: ساعتهای هستهای ممکن است در آینده بهعنوان مرجعی تازه برای اندازهگیری زمان و فرکانس در آزمایشهای علمی و فناوریهای ارتباطی به کار روند.
- توسعه فناوریهای ناوبری: سامانههای ناوبری ماهوارهای برای تعیین موقعیت به اندازهگیری دقیق زمان وابستهاند. ساعتهای هستهای ممکن است در آینده، در صورت بهبود عملکرد و فراهمشدن امکان استفاده عملی از آنها، به توسعه سامانههای دقیقتر زمانسنجی و موقعیتیابی کمک کنند. بااینحال، استفاده از این فناوری در ناوبری ماهوارهای هنوز به پیشرفتهای فنی بیشتری نیاز دارد.
- بررسی قوانین بنیادی طبیعت: ساعتهای هستهای میتوانند به پژوهشگران کمک کنند تغییرات احتمالی ثابتهای بنیادی طبیعت را بررسی کنند. چنین تغییراتی ممکن است بر فرکانس گذارهای انرژی اثر بگذارند و با ابزارهای بسیار دقیق قابل مطالعه باشند.
چالشهای ساخت و توسعه ساعت هستهای چیست؟
ساخت نمونهای از ساعت هستهای که بتواند بیش از یک روز بهصورت پایدار کار کند، پیشرفت مهمی است؛ اما برای تبدیل این فناوری به ابزاری دقیقتر و کاربردیتر، هنوز چند چالش باقی مانده است.
یکی از چالشهای اصلی، بهبود عملکرد لیزر فرابنفش و کنترل دقیق فرکانس آن است؛ زیرا پایداری لیزر بر کیفیت اندازهگیری اثر میگذارد. کیفیت بلور میزبان و کنترل عواملی مانند دما نیز اهمیت دارند، زیرا میتوانند بر ویژگیهای گذار هستهای و عملکرد سامانه تأثیر بگذارند. بهبود این عوامل میتواند به افزایش پایداری و دقت ساعت در نسلهای بعدی کمک کند.
تکرارپذیری نتایج و کوچکسازی تجهیزات نیز از مسائل مهم این مسیرند. پژوهشگران باید مطمئن شوند که سامانه در آزمایشهای مختلف نتایج قابلاعتمادی ارائه میدهد و میتوان تجهیزات پیچیده آن را در آینده کوچکتر و کاربردیتر کرد.
بنابراین، ساخت نمونه اولیه ساعت هستهای به معنای پایان کار یا جایگزینی ساعتهای اتمی نیست. این فناوری هنوز به آزمایشها و پیشرفتهای بیشتری نیاز دارد تا دقت، پایداری و کاربردهای عملی آن مشخص شود.
ساعت هستهای چگونه به پیشرفت علوم پایه کمک میکند؟
توسعه ساعت هستهای نشان میدهد که پژوهش درباره ساختار ماده میتواند به فناوریهای تازه منجر شود. شناخت حالتهای انرژی هسته توریم، کنترل نور لیزر و طراحی بلور مناسب، هرکدام به دانش تخصصی نیاز دارند؛ اما ترکیب این دانشهاست که ساخت چنین سامانهای را ممکن میکند.
در این پژوهش، شناخت ساختار هسته اتم بهتنهایی کافی نبود؛ پژوهشگران باید راهی برای تحریک گذار هستهای، اندازهگیری پاسخ آن و تنظیم پایدار فرکانس لیزر پیدا میکردند. ترکیب دانش فیزیک هستهای، فناوری لیزر و علم مواد امکان این پیشرفت را فراهم کرد. چنین نمونههایی نشان میدهند که چگونه پژوهش بنیادی میتواند با حل مسائل فنی، به توسعه فناوریهای تازه منجر شود.
«جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان» نیز با تمرکز بر ایدههای خلاقانه در علوم پایه، به شناسایی ایدههایی کمک میکند که ظرفیت تبدیلشدن به مسیرهای تازه پژوهش و نوآوری را دارند. دستاورد ساعت هستهای نشان میدهد که چگونه یک پرسش بنیادی درباره ساختار ماده میتواند با پژوهش و حل مسائل فنی، به توسعه فناوری جدیدی برای اندازهگیری زمان منجر شود.
جمعبندی؛ آینده ساعت هستهای؛ از پژوهش بنیادی تا فناوریهای نو
ساخت نمونه عملیاتی ساعت هستهای در دانشگاه فنی وین نشان داده است که میتوان از گذار انرژی هستههای توریم-۲۲۹ برای پایدارسازی فرکانس لیزر استفاده کرد. هرچند این فناوری هنوز به پیشرفتهای بیشتری نیاز دارد، در آینده میتواند ابزار تازهای برای اندازهگیری دقیق زمان و بررسی برخی پرسشهای بنیادی فیزیک فراهم کند. میزان موفقیت آن در این مسیر، به بهبود عملکرد سامانه و دستیابی به پایداری و دقت بالاتر بستگی دارد.
ساعت هستهای نمونهای از پیوند پژوهش بنیادی با توسعه فناوری است؛ مسیری که با طرح پرسشهای علمی، آزمایش و حل مسائل فنی شکل میگیرد. شناسایی ایدههای خلاقانه در علوم پایه نیز میتواند زمینهساز حرکت در چنین مسیری باشد؛ هدفی که «جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان» دنبال میکند.
منبع: Science Dail











