گزارش: امیر علی بینام
دهمین جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان در حالی برگزار می‌شود که برگزارکنندگان آن تلاش کرده‌اند دامنه حمایت از ایده‌های علمی را از مرحله شناسایی و داوری فراتر ببرند و مسیر توسعه کسب‌وکار، جذب سرمایه، تجاری‌سازی و حرکت به سمت دانش‌بنیان شدن را نیز در ساختار این رویداد مورد توجه قرار دهند. در این دوره علاوه بر حمایت از ایده‌پردازان و کسب‌وکارهای نوپا، بخش ویژه‌ای با عنوان «نوآوران نسل آینده» برای شناسایی استعدادهای جوان و نوجوان طراحی شده است که در آن از ۱۰ نفر حمایت مالی خواهد شد.
به گزارش خبرنگار بازارکار، در نشست خبری دهمین جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان، مسئولان این رویداد بر اهمیت علوم پایه به عنوان زیربنای توسعه علمی و فناوری کشور تأکید کردند و از برنامه‌هایی برای نزدیک‌تر کردن دانشگاه، علوم پایه، صنعت، بازار و اشتغال سخن گفتند. بر اساس اعلام دبیرخانه، مهلت ارسال ایده‌ها از اول مرداد آغاز شده و تا ۳۰ مهرماه ۱۴۰۵ ادامه دارد و مراسم اختتامیه نیز در آذرماه برگزار خواهد شد.
علوم پایه؛ زیربنای فناوری‌های آینده
دکتر یاسر عبدی، دبیر دهمین جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان و رئیس دانشکدگان علوم دانشگاه تهران، در این نشست علوم پایه را یکی از بنیان‌های اصلی توسعه علمی و فناوری کشور دانست و بر ضرورت سرمایه‌گذاری بیشتر برای استفاده از ظرفیت نخبگان این حوزه تأکید کرد.
به گفته عبدی، رشته‌هایی مانند فیزیک، شیمی، ریاضی، زمین‌شناسی، زیست‌شناسی و علوم کامپیوتر تنها حوزه‌هایی برای تولید دانش نظری نیستند، بلکه بخش قابل توجهی از فناوری‌های نوظهور بر دستاوردهای آنها استوار است. از این منظر، حمایت از پژوهشگران و ایده‌پردازان علوم پایه می‌تواند زمینه شکل‌گیری فناوری‌ها و کسب‌وکارهای جدید را فراهم کند.
او با اشاره به حوزه‌های مرزی دانش، فناوری کوانتومی را یکی از نمونه‌هایی دانست که توسعه آن به پیشرفت علوم پایه وابسته است. به گفته وی، اگر کشور بخواهد در آینده در حوزه فناوری‌های کوانتومی از جریان جهانی عقب نماند، لازم است از هم‌اکنون از ایده‌ها و پژوهش‌های علوم پایه در این زمینه حمایت شود.
هوش مصنوعی نیز یکی دیگر از حوزه‌هایی است که در این دوره مورد توجه جشنواره قرار گرفته است. برگزارکنندگان معتقدند تحولات علمی و فناوری آینده تا حد زیادی تحت تأثیر فناوری‌های مرتبط با هوش مصنوعی خواهد بود و علوم پایه، به‌ویژه ریاضیات و علوم کامپیوتر، نقش مهمی در شکل‌گیری این فناوری‌ها دارند.
عبدی همچنین از برگزاری جلساتی با روسای انجمن‌های علمی، دانشکده‌های علوم پایه و پیشکسوتان این حوزه خبر داد و گفت در دوره دهم تلاش شده است از ظرفیت استادان و دانشمندان باتجربه برای شناسایی استعدادهای جوان استفاده شود. بر همین اساس، از برخی پیشکسوتان خواسته شده است افراد شایسته را برای حضور در جشنواره معرفی کنند تا امکان دعوت مستقیم از دانشمندان جوان فراهم شود.
نگرانی درباره مهاجرت نخبگان و آینده علوم پایه
یکی از محورهای مطرح‌شده در نشست خبری، ضرورت فراهم کردن زمینه فعالیت نخبگان در داخل کشور بود. عبدی با اشاره به تجربه کشورهای توسعه‌یافته گفت هرچه استفاده از ظرفیت علوم پایه و دانشمندان این حوزه افزایش یافته، مسیر توسعه علمی و فناوری نیز تقویت شده است.
وی همچنین استفاده ناکافی از ظرفیت نخبگان علوم پایه را از جمله عواملی دانست که می‌تواند به مهاجرت این گروه از کشورهای کمتر توسعه‌یافته به کشورهای پیشرفته‌تر منجر شود. از نگاه برگزارکنندگان، حمایت از ایده‌های علمی زمانی می‌تواند اثرگذار باشد که در کنار حمایت مالی، امکان ادامه فعالیت، ورود به بازار و ایجاد فرصت شغلی نیز برای صاحبان ایده فراهم شود.
دکتر محمود کمره‌ای، رئیس دهمین جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان، نیز بر ضرورت ایجاد شرایط مناسب برای زندگی و فعالیت جوانان خلاق و نخبه در کشور تأکید کرد. او گفت ایجاد فرصت برای نخبگان صرفاً به معنای اشتغال‌زایی نیست، بلکه می‌تواند ظرفیت آنها را برای حل مسائل کشور فعال کند.
کمره‌ای همچنین بر ضرورت کاهش فاصله میان علوم پایه و نیازهای جامعه تأکید کرد. به گفته وی، در کنار حرکت در مرزهای دانش و ارتقای جایگاه علمی کشور، باید نیازها و مشکلات واقعی جامعه نیز مورد توجه قرار گیرد؛ موضوعی که بدون شکل‌گیری بازار برای دستاوردهای علمی و ایجاد ارتباط میان دانشگاه و بخش‌های اقتصادی دشوار خواهد بود.
از جایزه تا مسیر تجاری‌سازی
یکی از مهم‌ترین تغییرات مورد تأکید در دوره دهم، نگاه به جشنواره به عنوان بخشی از زنجیره توسعه ایده‌هاست. در این رویکرد، جایزه مالی پایان مسیر محسوب نمی‌شود، بلکه قرار است برگزیدگان پس از انتخاب بتوانند از ظرفیت‌های پیش‌شتاب‌دهی، پارک‌های علم و فناوری، مراکز نوآوری، شتاب‌دهنده‌ها و سرمایه‌گذاران نیز استفاده کنند.
دکتر صمد نژادابراهیمی، دبیر علمی جشنواره، درباره این روند گفت جشنواره طی سال‌های گذشته ارتباط خود را با پارک‌های علم و فناوری، مراکز نوآوری و فعالان حوزه‌های مختلف توسعه داده است. برگزیدگان می‌توانند به صورت رایگان در رویدادهای پیش‌شتاب‌دهی شرکت کنند و برای توسعه فعالیت خود از ظرفیت پارک‌های علم و فناوری استان محل فعالیت یا مراکز معرفی‌شده استفاده کنند.
به گفته او، جشنواره همچنین دارای شتاب‌دهنده و مرکز سرمایه‌گذاری شرکتی یا CVC است و می‌تواند از این ظرفیت برای معرفی برگزیدگان و ایجاد شبکه مورد نیاز آنها استفاده کند.
همکاری با معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری و تلاش برای فراهم کردن زمینه دانش‌بنیان شدن شرکت‌های برگزیده نیز از دیگر محورهای این برنامه است. معرفی برگزیدگان به بانک‌ها و برگزاری جلسات برای تسهیل دسترسی به حمایت‌های بانکی نیز در همین چارچوب دنبال می‌شود.
جوایز میلیاردی برای کسب‌وکارهای نوپا
دکتر شادی جمیلی، رئیس دبیرخانه دائمی جشنواره، درباره ساختار دوره دهم گفت متقاضیان می‌توانند در سه بخش «ایده‌پردازان»، «کسب‌وکارهای نوپا» و «استاد نمونه جوان» در جشنواره حضور پیدا کنند.
در بخش کسب‌وکارهای نوپا، کسب‌وکارهایی که سابقه فعالیت آنها کمتر از سه‌ونیم سال باشد، امکان حضور دارند. برای سه تیم برتر این بخش به ترتیب یک میلیارد تومان، ۷۰۰ میلیون تومان و ۶۰۰ میلیون تومان جایزه در نظر گرفته شده است.
در بخش ایده‌پردازان نیز حدود ۱۰ ایده برگزیده انتخاب می‌شوند و هر یک ۳۰۰ میلیون تومان اعتبار حمایتی دریافت خواهند کرد.
همچنین برای بخش استاد نمونه جوان، دو جایزه ۵۰۰ میلیون تومانی در نظر گرفته شده است. با این حال، دبیر علمی جشنواره اعلام کرد در دوره جاری با وجود تعریف شاخص‌های لازم، پرونده‌های دریافت‌شده شرایط لازم را برای انتخاب استاد نمونه نداشته‌اند و در نتیجه استادی به عنوان استاد نمونه جوان انتخاب نشده است.
این موضوع نشان می‌دهد که برگزارکنندگان قصد دارند انتخاب برگزیدگان را صرفاً به توزیع جوایز محدود نکنند و در صورت نبود پرونده‌ای که معیارهای تعیین‌شده را برآورده کند، از انتخاب برگزیده صرف‌نظر کنند.
حمایت ویژه از ۱۰ نوآور نسل آینده
مهم‌ترین رویکرد جدید دهمین دوره، اختصاص بخش ویژه‌ای به «نوآوران نسل آینده» است؛ بخشی که با هدف شناسایی استعدادهای نسل جدید و فراهم کردن فضایی برای ارائه ایده‌های خلاقانه نوجوانان و جوانان شکل گرفته است.
دکتر شادی جمیلی توضیح داد که هر سال یک موضوع ویژه در کنار محورهای اصلی جشنواره انتخاب می‌شود و در دوره‌های گذشته موضوعاتی مانند کرونا، هوش مصنوعی، محیط زیست و بهسازی معدن مورد توجه قرار گرفته‌اند. در دوره دهم، موضوع «نسل Z» به عنوان رویکرد ویژه انتخاب شده است.
بر اساس توضیحات ارائه‌شده، در این بخش افراد ۱۴ تا ۲۳ ساله می‌توانند به صورت فردی ایده‌های خود را ارائه کنند. این ایده می‌تواند یک پایان‌نامه، یک طرح مشخص و منسجم یا حتی ایده‌ای باشد که هنوز در مرحله اولیه ذهنی و تخیل قرار دارد.
برای این بخش ۱۰ جایزه ۶۰ میلیون تومانی در نظر گرفته شده است.
دکتر سروش مودب، دبیر اجرایی جشنواره نیز درباره این بخش بر تفاوت الگوهای فکری نسل جدید تأکید کرد. به گفته او، نوجوانان و جوانان امروز تحت تأثیر فناوری و شبکه‌های اجتماعی در محیطی متفاوت از نسل‌های گذشته رشد کرده‌اند و ممکن است ایده‌هایی داشته باشند که در چارچوب‌های سنتی کمتر دیده شوند.
بر همین اساس، جشنواره تلاش کرده است ضمن حفظ استانداردهای علمی، فضای بیشتری برای بیان خلاقانه ایده‌ها فراهم کند و ایده‌های نسل جدید را پیش از آنکه صرفاً به دلیل غیرمتعارف بودن کنار گذاشته شوند، مورد بررسی قرار دهد.
چالش مهم؛ پیوند علم و نیاز جامعه
یکی از موضوعات پرتکرار در نشست خبری، فاصله میان علوم پایه و نیازهای اقتصادی و اجتماعی کشور بود. کمره‌ای تأکید کرد که باید میان تولید دانش، نیازهای جامعه، بازار و اشتغال ارتباط مؤثرتری ایجاد شود.
از این منظر، مسئله صرفاً افزایش تعداد پژوهش‌ها یا مقالات علمی نیست؛ بلکه بخشی از چالش، ایجاد سازوکاری برای تبدیل دانش به محصول، خدمت یا راه‌حل قابل استفاده است.
نژادابراهیمی نیز با اشاره به اهمیت جریان‌سازی علمی در علوم پایه گفت تولید اسناد علمی و مقالات بنیادین می‌تواند بخشی از فرآیند شکل‌گیری جریان‌های فناوری باشد. او تجربه کشورهایی مانند چین را مورد اشاره قرار داد و بر اهمیت سرمایه‌گذاری بلندمدت در ریاضیات و علوم پایه تأکید کرد.
به گفته دبیر علمی جشنواره، کاهش تقاضا برای برخی رشته‌های علوم پایه یکی از مسائل ساختار علمی کشور است و برای مقابله با آن، مجموعه‌ای از اقدامات از جمله برگزاری جشنواره‌ها و توجه به بورسیه‌های تحصیلی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.
داوری چندمرحله‌ای و حضور استادان و صنعت
برگزارکنندگان دهمین جشنواره تأکید دارند که ورود به مسیر تجاری‌سازی به معنای کاهش استانداردهای علمی نیست. نژادابراهیمی اعلام کرد هر ایده دست‌کم توسط دو تا سه داور به صورت مستقل بررسی می‌شود و در صورت نیاز، استادان دانشگاه و خبرگان صنعتی نیز در فرآیند ارزیابی مشارکت خواهند کرد.
کمیته علمی جشنواره از استادان حوزه‌هایی مانند شیمی، فیزیک، ریاضی، زمین‌شناسی و زیست‌شناسی تشکیل شده است و تلاش شده از استادانی استفاده شود که سابقه داوری علمی دارند.
در ارزیابی ایده‌ها، علمی بودن، امکان‌پذیری و قابلیت اجرا از جمله معیارهای مورد توجه است. برای ایده‌هایی که با هدف تجاری‌سازی ارائه می‌شوند، آمادگی برای ورود به فرآیند سرمایه‌گذاری و بازار نیز اهمیت دارد.
در عین حال، دبیر علمی جشنواره تأکید کرده است که ایده‌ها باید در چارچوب علوم پایه قرار داشته باشند. بنابراین ممکن است یک طرح از نظر علمی قوی باشد، اما به دلیل قرار نگرفتن در چارچوب موضوعی جشنواره امکان انتخاب نداشته باشد.
محرمانگی پرونده‌ها نیز از دیگر موارد مورد تأکید دب از ویژگی‌های ساختار حمایتی جشنواره، پرداخت مرحله‌ای اعتبارات است. نژادابراهیمی اعلام کرد در مراسم اختتامیه تنها ۱۰ درصد اعتبار حمایتی به برگزیدگان پرداخت می‌شود و ادامه حمایت‌ها در مراحل بعدی انجام خواهد شدگان نهایی نزدیک بوده است، در قالب حمایت‌های مالی مورد توجه قرار گرفته‌اند تلاش دارد علاوه بر شناسایی تعداد محدودی برگزیده اصلی، دامنه‌ای از ا سال سن داشته باشد. اعضای تیم نیز باید دست‌کم ۱۸ سال داشته باشند، هرچند حضور اعضای بالاتر نسل آینده» شرایط سنی متفاوتی دارد و برای گروه ۱۴ تا ۲۳ سال طراحی شده است. این تفاوت، ناش سوی دیگر، تیم‌هایی که عضو بین‌الملل داشته باشند از حمایت بیشتری برخوردار خواهند شد. بر اساس اعلام دبیرخانه، به از جشنواره، با اشاره به گسترش جغرافیایی حضور شرکت‌کنندگان گفت تقریباً از تمام استان‌های کشور در میان برگزیدگان جشنواره نماینده وجود دارد و به گفته او تاکنونجی در استان‌ها نیز در دستور کار قرار گرفته تا دامنه دسترسی به جشنوارهکیب تحصیلی شرکت‌کنندگان نیز نسبت به سال‌های گذشته تغییر کرده است. به گفته دبیر اجرایی، در دوره‌های گذشته بخش قابل توجهی از شرکت‌کنندگان را دانشجویان مقطع کارشناسی تشکیل می‌دادند، اما اکنون دانش‌آموختگان دکتری سهم بیشتری دارند و تاکنون ۵۵ نفر از شرکت‌کنندان و دانشمندان جوان برمی‌آید، تلاش برای تغییر نگاه به جشنواره‌های علمی است صورت داشتن ظرفیت لازم به مرحله توسعه برسد، از خدمات پیش‌شتاب‌دهی و پارک‌های علم و فناوری استفاده کند، امکان جذب سرمایه پیدا کند و در نهایت به سمت تشکیل یا توسعه یک کسب‌دهنده‌ها، بانک‌ها و معاونت علمی به این زنجیره می‌تواند مسیر ارتباط میان دانشگاه و بازار را تقویت کند؛ هرچند تحقق این هدف به استمرار حمایت‌ها و توانایی ایده‌ها برای عبیرخانه اعلام شده است و پرونده‌ها در مراحل مختلف توسط کارگروه‌های تخصصی بررسی می‌شوند.
حمایت مرحله‌ای و سابقه ۹ میلیارد تومانی
یکی دیگر از ویژگی‌های ساختار حمایتی جشنواره، پرداخت مرحله‌ای اعتبارات است. نژادابراهیمی اعلام کرد در مراسم اختتامیه تنها ۱۰ درصد اعتبار حمایتی به برگزیدگان پرداخت می‌شود و ادامه حمایت‌ها در مراحل بعدی انجام خواهد شد.
بر اساس آمار ارائه‌شده، تاکنون از ۱۳۰ برگزیده حمایت شده و مجموع اعتبار حمایتی پرداخت‌شده از سوی جشنواره بیش از ۹ میلیارد تومان بوده است.
همچنین ۳۴۷ نفر که امتیاز آنها به برگزیدگان نهایی نزدیک بوده است، در قالب حمایت‌های مالی مورد توجه قرار گرفته‌اند و در دوره دهم هر یک ۵۰ میلیون تومان دریافت خواهند کرد.
این ساختار نشان می‌دهد که مدل حمایتی جشنواره تلاش دارد علاوه بر شناسایی تعداد محدودی برگزیده اصلی، دامنه‌ای از ایده‌های نزدیک به مرحله نهایی را نیز تحت حمایت قرار دهد.
شرایط سنی و حضور بین‌المللی
در بخش اصلی جشنواره، ایده‌پرداز اصلی و مسئول تیم باید بین ۱۸ تا ۴۴ سال سن داشته باشد. اعضای تیم نیز باید دست‌کم ۱۸ سال داشته باشند، هرچند حضور اعضای بالاتر از ۴۴ سال در تیم مانعی برای مشارکت ایجاد نمی‌کند.
در عین حال، بخش «نوآوران نسل آینده» شرایط سنی متفاوتی دارد و برای گروه ۱۴ تا ۲۳ سال طراحی شده است. این تفاوت، ناشی از ماهیت مستقل این بخش در ساختار دوره دهم است.
از سوی دیگر، تیم‌هایی که عضو بین‌الملل داشته باشند از حمایت بیشتری برخوردار خواهند شد. بر اساس اعلام دبیرخانه، به ازای هر عضو بین‌الملل، ۲۰ درصد افزایش اعتبار حمایتی برای تیم در نظر گرفته می‌شود.
گسترش جغرافیایی و تغییر ترکیب شرکت‌کنندگان
مودب، دبیر اجرایی جشنواره، با اشاره به گسترش جغرافیایی حضور شرکت‌کنندگان گفت تقریباً از تمام استان‌های کشور در میان برگزیدگان جشنواره نماینده وجود دارد و به گفته او تاکنون سیستان و بلوچستان برگزیده‌ای در این رویداد نداشته است.
برگزاری رویدادهای ترویجی در استان‌ها نیز در دستور کار قرار گرفته تا دامنه دسترسی به جشنواره افزایش یابد و استعدادهای علمی خارج از مراکز اصلی دانشگاهی نیز فرصت بیشتری برای حضور پیدا کنند.
ترکیب تحصیلی شرکت‌کنندگان نیز نسبت به سال‌های گذشته تغییر کرده است. به گفته دبیر اجرایی، در دوره‌های گذشته بخش قابل توجهی از شرکت‌کنندگان را دانشجویان مقطع کارشناسی تشکیل می‌دادند، اما اکنون دانش‌آموختگان دکتری سهم بیشتری دارند و تاکنون ۵۵ نفر از شرکت‌کنندگان دارای مدرک دکتری بوده‌اند.
چشم‌انداز؛ از ایده تا شرکت دانش‌بنیان
آنچه از مجموعه اظهارات مسئولان دهمین جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان برمی‌آید، تلاش برای تغییر نگاه به جشنواره‌های علمی است؛ نگاهی که در آن پایان رقابت، پایان حمایت نیست.
در این مدل، یک ایده باید بتواند از مرحله شناسایی و داوری علمی عبور کند، در صورت داشتن ظرفیت لازم به مرحله توسعه برسد، از خدمات پیش‌شتاب‌دهی و پارک‌های علم و فناوری استفاده کند، امکان جذب سرمایه پیدا کند و در نهایت به سمت تشکیل یا توسعه یک کسب‌وکار دانش‌بنیان حرکت کند.
از سوی دیگر، ورود بخش خصوصی، مراکز سرمایه‌گذاری، شتاب‌دهنده‌ها، بانک‌ها و معاونت علمی به این زنجیره می‌تواند مسیر ارتباط میان دانشگاه و بازار را تقویت کند؛ هرچند تحقق این هدف به استمرار حمایت‌ها و توانایی ایده‌ها برای عبور از مراحل توسعه و ورود واقعی به بازار نیز وابسته است.
در این میان، توجه همزمان به دو گروه نیز اهمیت دارد: پژوهشگران و ایده‌پردازان جوانی که در حال توسعه دانش تخصصی خود هستند و نوجوانان و جوانانی که ممکن است هنوز ایده آنها شکل نهایی نگرفته باشد. اختصاص بخش «نوآوران نسل آینده» به گروه ۱۴ تا ۲۳ ساله نشان می‌دهد که برگزارکنندگان تلاش کرده‌اند شناسایی استعداد را به مراحل اولیه‌تری از مسیر علمی و نوآوری گسترش دهند.
دهمین جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان در مجموع تلاش دارد علوم پایه را نه صرفاً به عنوان حوزه‌ای برای تولید دانش بنیادین، بلکه به عنوان یکی از منابع شکل‌گیری فناوری‌های آینده و کسب‌وکارهای نوپا مورد توجه قرار دهد. موفقیت این رویکرد در نهایت به میزان توانایی جشنواره و مجموعه‌های همکار آن در ایجاد یک زنجیره پایدار از «ایده تا بازار» بستگی خواهد داشت؛ زنجیره‌ای که در آن تولید دانش، حل مسائل کشور، اشتغال نخبگان و خلق ارزش اقتصادی بتوانند در کنار یکدیگر قرار گیرند.
نحوه ارسال آثار و ثبت‌نام:
کلیه مراحل ثبت‌نام، بارگذاری پروپوزال، ارسال طرح‌های کسب‌وکار و مستندات علمی به‌صورت کاملاً الکترونیکی و آنلاین انجام می‌پذیرد.
متقاضیان و صاحبان ایده و استارتاپ‌ها می‌توانند با مراجعه به پایگاه رسمی اطلاع‌رسانی و سامانه ثبت‌نام جشنواره به نشانی www.ysf-persia.com، فرم‌های مربوط به بخش‌های تخصصی (ایده‌پردازان، کسب‌وکارهای نوپا، استاد نمونه جوان یا نوآوران نسل آینده) را تکمیل و طرح‌های خود را ثبت نمایند.
بر اساس اعلام دبیرخانه، مهلت ارسال ایده به دهمین جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان تا ۳۰ مهرماه ۱۴۰۵ ادامه دارد و مراسم اختتامیه در آذرماه ۱۴۰۵ برگزار خواهد شد.
