آرتروز میتواند با افزایش سن یا آسیب مفصل، بهتدریج غضروف را تخریب و حرکت مفصل را دشوار کند. از آنجا که غضروف مفصلی توان محدودی برای ترمیم خود دارد، بازسازی غضروف همچنان یکی از چالشهای مهم در درمان آرتروز است.
حالا پژوهشگران دانشگاه استنفورد سراغ پروتئینی به نام ۱۵-PGDH رفتهاند. در مطالعهای که در مجله Science منتشر شده، مهار این پروتئین در موشهای پیر به بازسازی غضروف مفصلی کمک کرد و در مدل حیوانی آسیب زانو نیز میزان آسیبهای مرتبط با آرتروز را کاهش داد. نمونههای غضروف انسانی هم در آزمایشگاه به این مداخله پاسخ نشان دادند.
اما شاید مهمترین یافته این باشد که برای بازسازی غضروف، لزوماً به سلولهای بنیادی یا پیشساز جدید نیاز نیست. در این مطالعه، سلولهای غضروفی موجود با تغییر الگوی بیان ژن خود، به سمت حالتی جوانتر و سازندهتر حرکت کردند.
یافتههای پژوهش نشان میدهد سلولهای موجود در غضروف میتوانند با تغییر فعالیت خود، به سمت ساخت بافت سالمتر حرکت کنند.
این یافته، نمونهای از مسیری است که در آن شناخت سازوکارهای سلولی و مولکولی میتواند یک پرسش علمی را به ایدهای برای درمان نزدیک کند؛ همان نقطهای که پژوهش در «جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان» نیز میتواند به مسیرهای تازه برای نوآوری علمی و کاربردی شدن ایدهها برسد.
چرا شناخت سلولهای غضروفی با علوم پایه، کلید فهم ترمیم آنهاست؟
غضروف مفصلی لایهای لغزنده و انعطافپذیر است که سطح استخوانها را در مفاصلی مانند زانو و لگن میپوشاند و کمک میکند استخوانها هنگام حرکت با کمترین اصطکاک روی یکدیگر حرکت کنند. این بافت از سلولهایی به نام کندروسیت و شبکهای از مواد خارجسلولی، از جمله کلاژن، تشکیل شده است.
با افزایش سن یا پس از آسیب، تعادل میان ساخت و تخریب غضروف میتواند به هم بخورد. در این شرایط، کندروسیتها ممکن است بهجای حفظ و تولید اجزای غضروف، به سمت فرایندهایی بروند که تخریب ماتریکس غضروفی را افزایش میدهد.
از طرف دیگر، غضروف مفصلی فاقد رگهای خونی است؛ بنابراین دسترسی مستقیم سلولها و مواد مورد نیاز برای ترمیم به این بافت محدود است و توانایی طبیعی آن برای بازسازی، بهویژه پس از آسیبهای شدید، پایین میآید.
برای اینکه بتوان راهی برای ترمیم غضروف پیدا کرد، ابتدا باید این فرایندها را در سطح سلولی و مولکولی شناخت؛ اینکه سلولهای غضروفی با افزایش سن چه تغییری میکنند، چه عواملی رفتار آنها را تغییر میدهند و چه چیزی میتواند دوباره آنها را به سمت ساخت بافت سالم هدایت کند. این شناخت، که از دل علوم پایه میآید، نقطه شروع بسیاری از مسیرهای پژوهشی برای رسیدن به کاربردهای درمانی است.
در این پژوهش نیز محققان با دنبال کردن همین مسیر، به سراغ پروتئین ۱۵-PGDH رفتند؛ پروتئینی که به نظر میرسد در تغییر رفتار سلولهای غضروفی در فرایند پیری و پس از آسیب نقش دارد.
15-PGDH چیست و چه نقشی در پیری غضروف دارد؟
۱۵-hydroxyprostaglandin dehydrogenase (۱۵-PGDH) آنزیمی است که در تجزیه پروستاگلاندین E2 یا PGE2 نقش دارد. پژوهشهای پیشین گروه هلن بلو در دانشگاه استنفورد نشان داده بود که این مسیر با فرایندهای مرتبط با پیری و بازسازی بافت ارتباط دارد.
در مطالعه جدید، پژوهشگران متوجه شدند میزان ۱۵-PGDH در غضروف مفصلی موشهای پیر تقریباً دو برابر موشهای جوان است. پس از آسیب مفصل نیز سطح این پروتئین افزایش پیدا کرد؛ یافتهای که این پرسش را مطرح کرد: آیا افزایش ۱۵-PGDH فقط همراه با پیری و آسیب غضروف اتفاق میافتد، یا میتواند در این فرایند نقش داشته باشد؟
برای بررسی این موضوع، پژوهشگران از یک مهارکننده مولکولی ۱۵-PGDH استفاده کردند و اثر آن را در چند مدل آزمایشگاهی و حیوانی بررسی کردند. نتایج، سرنخ مهمی درباره ارتباط این پروتئین با توانایی غضروف برای ترمیم و بازسازی ارائه کرد.
مهار ۱۵-PGDH چگونه به بازسازی غضروف کمک میکند؟
در موشهای پیر، مهار ۱۵-PGDH باعث افزایش ضخامت غضروف مفصلی شد و بررسیها نشان داد بافت بازسازیشده ویژگیهای غضروف هیالین را دارد. پژوهشگران با استفاده از توالییابی RNA تکسلولی دریافتند که پس از مهار این پروتئین، سلولهای مرتبط با تخریب غضروف کاهش و سلولهای مرتبط با تولید ماتریکس غضروفی افزایش پیدا کردند. این یافته نشان میدهد سلولهای موجود در غضروف میتوانند رفتار خود را به سمت وضعیتی جوانتر و سازندهتر تغییر دهند.
بررسی تکسلولی نشان داد که مهار ۱۵-PGDH ترکیب جمعیتهای سلولی غضروف را نیز تغییر میدهد:
| جمعیت سلولی | پیش از مهار | پس از مهار |
| مرتبط با تخریب غضروف | ۸٪ | ۳٪ |
| مرتبط با فیبروغضروف | ۱۶٪ | ۸٪ |
| مرتبط با غضروف هیالین و ماتریکس خارجسلولی | ۲۲٪ | ۴۲٪ |
بنابراین، به نظر میرسد بازسازی غضروف در این مطالعه بیشتر از تغییر فعالیت سلولهای موجود ناشی شده است، نه تولید سلولهای بنیادی جدید.
آیا مهار ۱۵-PGDH پس از آسیب زانو میتواند از آرتروز جلوگیری کند؟
پژوهشگران برای بررسی اثر مهار ۱۵-PGDH پس از آسیب مفصل، مدلی شبیه پارگی رباط صلیبی قدامی (ACL) را در موشها ایجاد کردند. حیوانات پس از آسیب، به مدت چهار هفته و دو بار در هفته مهارکننده ۱۵-PGDH دریافت کردند.
در مقایسه با گروه کنترل، موشهای دریافتکننده مهارکننده نشانههای کمتری از آرتروز و عملکرد حرکتی بهتری داشتند. این یافته نشان میدهد که ۱۵-PGDH ممکن است در آسیبهای مفصلی پس از صدمات نیز نقش داشته باشد.
البته این نتیجه در مدل حیوانی به دست آمده و هنوز مشخص نیست همین اثر در انسان نیز اتفاق میافتد. بااینحال، همین فرایند نشان میدهد که یک پرسش درباره سازوکار آسیب و ترمیم بافت چگونه میتواند به یک مسیر پژوهشی مشخص منجر شود؛ مسیری که «جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان» نیز با حمایت از ایدههای پژوهشمحور و نوآورانه، زمینهای برای شکلگیری و توسعه آن فراهم میکند.
آیا مهار ۱۵-PGDH روی غضروف انسان هم اثر دارد؟
پژوهشگران در مرحله بعد، نمونههای غضروف افرادی را بررسی کردند که به دلیل آرتروز تحت جراحی تعویض کامل زانو قرار گرفته بودند.
این نمونهها به مدت یک هفته در معرض مهارکننده ۱۵-PGDH قرار گرفتند. بررسیها کاهش برخی نشانگرهای مرتبط با تخریب غضروف و فیبروغضروف و افزایش نشانههای مرتبط با تولید غضروف مفصلی را نشان داد.
این یافته امیدوارکننده است، اما یک تفاوت مهم وجود دارد: نمونهها در آزمایشگاه بررسی شدند، نه در مفصل انسان. بنابراین، هنوز نمیتوان گفت مهار ۱۵-PGDH میتواند غضروف ازدسترفته را در بدن بیماران بازسازی کند. برای پاسخ به این پرسش، مطالعات بالینی روی انسان لازم است.
آیا مهار ۱۵-PGDH برای درمان آرتروز تأیید شده است؟
مهار ۱۵-PGDH هنوز درمان تأییدشدهای برای آرتروز نیست. نتایج فعلی از مطالعات حیوانی و آزمایش روی نمونههای غضروف انسانی به دست آمدهاند و برای اثبات اثربخشی و ایمنی این روش در بیماران، به مطالعات بالینی نیاز است.
یک مهارکننده خوراکی ۱۵-PGDH به نام MF-۳۰۰ نیز پیشتر در یک مطالعه فاز ۱ روی داوطلبان سالم برای کاربردهای مرتبط با ضعف عضلانی ناشی از افزایش سن بررسی شده است؛ اما این مطالعه، اثربخشی آن را برای بازسازی غضروف یا درمان آرتروز ارزیابی نکرده است. برای استفاده از این روش در درمان آرتروز، عواملی مانند ایمنی، دوز مناسب، نحوه رساندن دارو به مفصل و دوام بازسازی غضروف باید در انسان بررسی شوند. بنابراین، هنوز فاصله قابلتوجهی میان نتایج امیدوارکننده آزمایشگاهی و تبدیل این یافته به یک درمان قابل استفاده برای بیماران وجود دارد.
چگونه شناخت سازوکارهای غضروف در علوم پایه، به کشف ۱۵-PGDH و مسیر تازه درمان آرتروز رسید؟
درمان آرتروز سالها بیشتر بر کاهش درد، بهبود حرکت و در مراحل پیشرفته، تعویض مفصل متمرکز بوده است. اما برای پیدا کردن راهی برای ترمیم خود غضروف، پژوهشگران باید ابتدا بفهمند این بافت در سطح سلولی و مولکولی چگونه تغییر میکند.
اینجاست که علوم پایه نقش خود را نشان میدهد. بررسی فرایندهای زیستی مرتبط با پیری، رفتار سلولهای غضروفی و تغییرات مولکولی بافت، به پژوهشگران کمک میکند عواملی را شناسایی کنند که در تخریب یا بازسازی غضروف نقش دارند.
در این پژوهش، همین شناخت از سازوکارهای زیستی به شناسایی ۱۵-PGDH کمک کرد. پژوهشگران دریافتند که میزان این پروتئین در غضروف پیر افزایش مییابد و مهار آن میتواند رفتار سلولهای غضروفی را تغییر دهد؛ بهطوری که سلولها بیشتر به سمت تولید ماتریکس غضروفی و حفظ بافت سالم حرکت کنند.
این یافته سپس در مدلهای حیوانی و نمونههای غضروف انسانی بررسی شد. در موشهای پیر، مهار ۱۵-PGDH به افزایش ضخامت غضروف کمک کرد و پس از آسیب زانو نیز نشانههای کمتری از آرتروز دیده شد. نمونههای غضروف انسانی هم در آزمایشگاه به این مداخله پاسخ نشان دادند.
بنابراین، مسیر این پژوهش از شناخت یک سازوکار بنیادی در زیستشناسی غضروف شروع شد و به بررسی یک هدف درمانی مشخص رسید. البته این نتایج هنوز به معنای تأیید یک درمان برای آرتروز نیست و اثربخشی و ایمنی مهار ۱۵-PGDH در بدن انسان باید در مطالعات بالینی مشخص شود.
جمعبندی؛ آیا میتوان غضروف ازدسترفته را دوباره ساخت؟
مطالعه پژوهشگران استنفورد نشان میدهد که مهار ۱۵-PGDH در موشهای پیر میتواند بازسازی غضروف مفصلی را تحریک کند و پس از آسیب زانو، نشانههای آرتروز را کاهش دهد. نمونههای غضروف انسانی نیز در آزمایشگاه به این مداخله پاسخ نشان دادند.
بااینحال، این یافته هنوز به معنای یک درمان قطعی برای آرتروز نیست. مطالعات بالینی باید مشخص کنند که آیا این اثر در بدن انسان هم رخ میدهد، بازسازی غضروف چقدر دوام دارد و این روش از نظر ایمنی قابل استفاده است یا نه.
شاید مهمترین نکته پژوهش در همین ایده خلاصه شود: برای بازسازی یک بافت پیر، همیشه لازم نیست سلولهای جدید بسازیم؛ گاهی میتوان سلولهای موجود را دوباره به سمت ساخت بافت سالم هدایت کرد.
این پژوهش در نهایت یک مسیر متفاوت برای نگاه کردن به ترمیم غضروف پیش روی ما میگذارد: بهجای جایگزین کردن سلولهای ازدسترفته، شاید بتوان ظرفیت سلولهای موجود را دوباره فعال کرد. چنین تغییر نگاهی از یک یافته زیستی آغاز میشود و میتواند زمینه را برای پرسشها و ایدههای تازه در پزشکی و زیستفناوری فراهم کند؛ همان فضایی که «جشنواره اندیشمندان و دانشمندان جوان» برای شناسایی و توسعه ایدههای نوآورانه در علوم پایه دنبال میکند.
منبع: Science Daily











